«Әділ сөз» қорының басшысы Конституцияда мемлекеттік органдар келтірген зиянды өтеу құқығын бекітуді ұсынды

«Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті Қарлығаш Жаманқұлова Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның сегізінші отырысында ҚР жаңа Конституциясына әрбір азаматтың мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттерінен немесе әрекетсіздігінен келген зиянды өтеу құқығы туралы норманы енгізуді ұсынды.
Ол сөз басында Комиссия мүшелеріне келісу, талқылау және қызу пікірталастардың күрделілігіне қарамастан, ашықтық пен сындарлылық ұстанғаны үшін алғысын білдірді.
«Заңгер әріптестеріме азаматтық қоғамның ұсыныстарына нақты тұжырым тапқандары үшін алғыс айтқым келеді», — деді Қарлығаш Жаманқұлова.
Адам құқықтарын қорғау кепілдіктерін кеңейту мәселесіне тоқтала отырып, мемлекеттік органдар қызмет бабына қарай күн сайын адамдардың тағдырымен байланыста болатынын атап өтті.
Атап айтқанда, мемлекеттік шешімдер – рұқсаттар, тыйымдар немесе тексерулер қарапайым адамның жұмыс істеу, оқу, емделу және өз мүлкін қорғау мүмкіндігін анықтайды.
Қарлығаш Жаманқұлованың пікірінше, адамның мемлекеттік органдардың заңсыз әрекеттерінен немесе әрекетсіздігінен келтірілген зиянды өтеу құқығы құқықтық мемлекеттің және құқықтар мен бостандықтардың нақты сипатының негізгі элементтерінің бірі болып табылады.
«Қазақстандықтар осындай залал үшін барабар өтемақы алуы тиіс. Егер азаматқа әділетсіздік жасалса, ол жұмсаған уақыты, ақшасы немесе тіпті жүйкесі үшін өтемақы алуы керек», – деп атап өтті ол.
Оның айтуынша, мұндай конституциялық кепілдік азаматтарды қорғап қана қоймай, мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалар тарапынан заңсыз шешімдер мен іс-әрекеттер қабылдау қаупін азайта отырып, тұрақты алдын алу әсерін тигізеді.
«Егер сот мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың шешімдері мен іс-әрекеттері заңсыз деп таныған жағдайда, азаматтарға осындай өтемақы алу мүмкіндігіне кепілдік беру қажет», — деді Қарлығаш Жаманқұлова.
Ол мұндай кепілдікті Конституция деңгейінде енгізу әр адамның құқық субъектілігін тану екенін атап өтті.
«Жаңа Конституция әрбір адам құқықтар мен міндеттердің иесі болып табылатындығынан және оларды, мемлекеттен де қорғауды өз бетінше талап етуге құқылы кендігінен туындайды», – деді ол.
Жалпы, Қарлығаш Жаманқұлованың пікірінше, мұндай норманы енгізу әрбір азаматты жария-құқықтық қатынастардың тең құқылы қатысушысы етеді, «Заң және Тәртіп» қағидатын іске асырудың практикалық құралына айналады.
«Сайып келгенде, мұндай нормамен жаңа Конституцияның жобасы ел азаматын, оның мүдделері мен құқықтарын бірінші орынға қоятын барынша адамға бағдарланған болады. Сондықтан Конституцияға әрбір азаматтың мемлекеттік органдардың немесе олардың лауазымды тұлғаларының заңсыз әрекеттерінен немесе әрекетсіздігінен келген зиянды өтеу құқығы туралы норманы енгізуді ұсынамын», – деп түйіндеді ол.

Глава фонда «Әділ сөз» предложила закрепить в Конституции право на возмещение вреда, причиненного госорганами
Президент Международного фонда защиты свободы слова «Әділ сөз» Карлыгаш Джаманкулова предложила включить в новую Конституцию РК норму о праве каждого гражданина на возмещение вреда от незаконных действий или бездействия государственных органов и должностных лиц. Свое предложение она озвучила на восьмом заседании Комиссии по Конституционной реформе.
В начале своего выступления она выразила благодарность членам Комиссии за открытость и конструктивность, даже несмотря на непростой процесс согласований, дискуссий и жарких полемик.
«Хочу поблагодарить коллег-юристов, что нашли точные формулировки для предложений от гражданского общества», – сказала Карлыгаш Джаманкулова.
Переходя к вопросу о расширении гарантий защиты прав человека, она отметила, что в силу своей специфики госорганы ежедневно соприкасаются с судьбами людей.
В частности, для обычного человека именно государственные решения – разрешения, запреты или проверки – нередко определяют возможность работать, учится, лечится и защищать свою собственность.
По мнению Карлыгаш Джаманкуловой, право человека на возмещение вреда, причиненного незаконными действиями или бездействием госорганов, является одним из ключевых элементов правового государства и реального характера прав и свобод.
«Казахстанцы должны получать адекватную компенсацию за такой ущерб. Если с гражданином поступили несправедливо, он должен получить компенсацию за потраченное время, деньги или даже нервы», – подчеркнула она.
По ее словам, такая конституционная гарантия не просто защитит граждан, но и будет оказывать устойчивое превентивное воздействие, снижая риск принятия незаконных решений и действий со стороны госорганов и должностных лиц.
«Необходимо гарантировать гражданам возможность получения такой компенсации в случае, если суд признал решения и действия госорганов и должностных лиц незаконными», – озвучила Карлыгаш Джаманкулова.
Она подчеркнула, что включение такой гарантии именно на уровне Конституции, – это признание правосубъектности каждого человека.
«Новая Конституция исходит из того, что каждый человек является носителем прав и обязанностей и вправе самостоятельно требовать их защиты, в том числе от государства», – сказала она.
В целом, по мнению Карлыгаш Джаманкуловой, включение такой нормы сделает каждого гражданина равноправным участником публично-правовых отношений. Это станет практическим инструментом реализации принципа «Закон и порядок».
«В конечном итоге с такой нормой проект новой Конституции станет еще более человекоориентированным, ставящим во главу угла гражданина страны, его интересы и права. Поэтому предлагаю включить в Конституцию норму о праве каждого гражданина на возмещение вреда, причиненного незаконными действиями или бездействием государственных органов или их должностных лиц», – заключила она.